गणेश विसर्जनामुळे नद्या व समुद्र प्रदूषण — कारणे, परिणाम व पर्यावरणपूरक उपाय
लेखक: khabretaza team | दिनांक: सप्टेंबर ०६, २०२५
भावनिक प्रारंभ: श्रद्धा आणि पर्यावरणाचा संघर्ष
दरवर्षी भाद्रपद महिन्यात संपूर्ण महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाची धामधूम सुरू होते. घराघरांत, गल्लीबोळांत आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये गणरायाचे आगमन होते. दहा दिवस भक्ती, आनंद, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामाजिक उपक्रमांनी वातावरण भारावून जाते.
आपल्यापैकी अनेकांनी लहानपणी नदीकाठी विसर्जन पाहिलं असेल. त्या वेळी श्रद्धा जास्त आणि पर्यावरणाचा विचार कमी असायचा. पण आज परिस्थिती बदलली आहे, आणि आपल्यालाच याचा गंभीरपणे विचार करावा लागतो.मात्र या उत्सवाच्या अखेरीस जेव्हा "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!" असा जयघोष केला जातो, तेव्हा एक वेगळीच वास्तवाची छाया या आनंदावर पडते. हजारो-लाखो मूर्ती नद्या, तलाव आणि समुद्रात विसर्जित केल्या जातात.
श्रद्धा हा आपल्या संस्कृतीचा आत्मा आहे, पण श्रद्धा आणि पर्यावरण यांचा संघर्ष दिवसेंदिवस तीव्र होत चालला आहे. आज प्रश्न फक्त सण साजरा करण्याचा नाही, तर तो भविष्यातील पिढ्यांसाठी निसर्ग जपण्याचा आहे.
गणेश विसर्जन ही धार्मिक परंपरा असली, तरी तिच्यामुळे नद्या, समुद्र आणि पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत कितपत सुरक्षित राहतात, हा प्रश्न आता दुर्लक्षित करता येणार नाही.
गणेश विसर्जनाची परंपरा: इतिहास आणि बदललेले स्वरूप
पूर्वी गणेशमूर्ती प्रामुख्याने शाडू मातीपासून बनवल्या जात. या मूर्ती नैसर्गिक असल्यामुळे पाण्यात सहज विरघळत आणि पर्यावरणाला फारशी हानी पोहोचत नसे.
कालांतराने, बाजारपेठेच्या मागणीमुळे Plaster of Paris (POP) चा मोठ्या प्रमाणावर वापर सुरू झाला. मोठ्या, आकर्षक आणि टिकाऊ मूर्ती बनवणे सोपे झाले, पण त्याची किंमत निसर्गाला मोजावी लागली.
पण आपण कधी विचार केला आहे का की आज दिसणाऱ्या आकर्षक मूर्तींचा निसर्गावर नेमका काय परिणाम होतो?आज स्थिती अशी आहे की, विसर्जनानंतर नद्यांच्या पात्रात POP चा चिखल साचतो, रासायनिक रंग पाण्यात मिसळतात आणि जलीय जीवसृष्टीसाठी प्राणघातक परिस्थिती निर्माण होते.
ही परंपरा जपताना, आपण तिचे स्वरूप पर्यावरणपूरक कसे करता येईल, याचा विचार करणे ही काळाची गरज आहे.
Plaster of Paris (POP) मूर्ती: प्रदूषणामागील मुख्य कारण
आजच्या काळात गणेश विसर्जनामुळे होणाऱ्या प्रदूषणामागे Plaster of Paris (POP) मूर्ती हा सर्वात मोठा घटक मानला जातो. POP हे कॅल्शियम सल्फेटपासून तयार केले जाते, जे नैसर्गिकरित्या पाण्यात विरघळण्यासाठी अनेक वर्षे घेतो.
मूर्ती सुंदर दिसते, पण विसर्जनानंतर ती कुठे जाते आणि किती वर्षे तशीच राहते, हा प्रश्न बहुतांश वेळा दुर्लक्षित राहतो.पूर्वी वापरली जाणारी शाडू माती पाण्यात काही तासांत विरघळत असे, मात्र POP मूर्ती विसर्जनानंतर नदी किंवा समुद्राच्या तळाशी तशीच पडून राहते. यामुळे पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह अडथळित होतो आणि गाळाचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर वाढते.
POP मूर्तींचे रासायनिक दुष्परिणाम
POP मूर्तींवर वापरण्यात येणारे रंग हे बहुतेक वेळा औद्योगिक रसायनांपासून बनवलेले असतात. यामध्ये शिसे (Lead), पारा (Mercury), क्रोमियम (Chromium) यांसारखे घातक घटक आढळतात.
हे रसायन पाण्यात मिसळल्यानंतर फक्त जलीय जीवांनाच नव्हे, तर त्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या मानवी जीवनालाही मोठा धोका निर्माण होतो.
नदी प्रदूषण: विसर्जनानंतर नेमकं काय घडतं?
गणेश विसर्जनानंतर नद्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर मूर्ती, फुले, हार, कापड, प्लास्टिक पिशव्या आणि सजावटीचा कचरा साचतो. हा सर्व कचरा पाण्याच्या प्रवाहात अडथळा निर्माण करतो.
विसर्जनानंतर काही दिवसांनी नदीकाठी गेल्यावर पाण्यावर तरंगणारी फुले, मूर्तींचे तुकडे आणि प्लास्टिक पाहून मन खट्टू होतं.विशेषतः पावसाळ्यानंतर जेव्हा पाण्याची पातळी कमी होते, तेव्हा हा कचरा अधिक ठळकपणे दिसून येतो. यामुळे नदीचे पात्र अरुंद होते आणि पूरस्थितीचा धोका वाढतो.
हे बदल अचानक दिसत नाहीत, पण त्याचा परिणाम नदीतील जीवसृष्टीवर हळूहळू घातक ठरतो.पाण्यातील ऑक्सिजन पातळी घटण्याचे कारण
विसर्जनानंतर सेंद्रिय व अजैविक कचरा पाण्यात कुजण्यास सुरुवात करतो. या प्रक्रियेसाठी पाण्यातील Dissolved Oxygen (DO) मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.
परिणामी पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण घटते आणि मासे, बेडूक, शिंपले, कासव यांसारख्या जलीय प्राण्यांचा मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू होतो.
- माशांचा अचानक मृत्यू
- नदीत दुर्गंधी वाढणे
- पाणी हिरवट किंवा काळसर दिसणे
- पिण्याच्या पाण्याची गुणवत्ता खालावणे
नदीकाठच्या गावांवर होणारे गंभीर परिणाम
अनेक ग्रामीण भागांमध्ये नदी हेच पिण्याच्या पाण्याचे प्रमुख स्रोत असतात. गणेश विसर्जनानंतर ही नद्या प्रदूषित झाल्यास, थेट परिणाम गावकऱ्यांच्या आरोग्यावर होतो.
काही गावांमध्ये विसर्जनानंतर पाणी पिण्यायोग्य राहत नाही, आणि लोकांना टँकरवर अवलंबून राहण्याची वेळ येते.अशा पाण्याचा वापर केल्याने त्वचारोग, अतिसार, पोटाचे विकार आणि संसर्गजन्य आजार वाढतात. काही भागांत टँकरवर अवलंबून राहण्याची वेळ येते.
आर्थिक परिणाम
प्रदूषित नदी स्वच्छ करण्यासाठी महापालिका आणि प्रशासनाला कोट्यवधी रुपये खर्च करावे लागतात. हा खर्च शेवटी करदात्यांच्या खिशातून जातो.
म्हणजेच, एकीकडे श्रद्धेच्या नावाखाली विसर्जन, आणि दुसरीकडे त्याच श्रद्धेमुळे सार्वजनिक निधीवर वाढणारा ताण — ही एक गंभीर विसंगती आहे.
मोठ्या शहरांमधील वास्तव: मुंबई, पुणे, कोल्हापूर
मुंबईत दरवर्षी लाखो गणेशमूर्ती समुद्रात विसर्जित केल्या जातात. विसर्जनानंतर जुहू, दादर, गिरगाव चौपाटीवर मोठ्या प्रमाणावर POP मूर्तींचे अवशेष सापडतात.
ही दृश्यं पाहिल्यावर एक प्रश्न नक्की पडतो — आपण सण साजरा करताना निसर्गाचा विचार करतोय का?पुणे आणि कोल्हापूरसारख्या शहरांमध्ये नदी पात्रातून विसर्जनानंतर टनन्टन कचरा बाहेर काढावा लागतो. हे दृश्य पाहिल्यानंतर प्रदूषणाचा अंदाज सहज येतो.
या शहरांतील अनुभव स्पष्ट सांगतो की, जर योग्य नियोजन आणि जनजागृती नसेल, तर गणेश विसर्जनामुळे होणारे नदी प्रदूषण थांबवणे अशक्य आहे.
समुद्र प्रदूषण: गणेश विसर्जनाचे अदृश्य पण घातक परिणाम
गणेश विसर्जनाचा परिणाम केवळ नद्यांपुरता मर्यादित नसून तो थेट समुद्राच्या खोल भागांपर्यंत पोहोचतो. विशेषतः मुंबईसारख्या किनारपट्टीच्या शहरांमध्ये समुद्रात मूर्ती विसर्जनाची परंपरा मोठ्या प्रमाणावर आहे.
समुद्र कितीही विशाल असला, तरी तो कचराकुंडी नाही, हे आपण विसरतो.समुद्र विशाल असल्यामुळे प्रदूषण पसरून नष्ट होईल, असा समज अनेकांचा असतो. परंतु वास्तवात, समुद्राची स्वच्छता प्रक्रिया अत्यंत संथ असते आणि POP मूर्तींचे अवशेष वर्षानुवर्षे समुद्रतळावर साचून राहतात.
समुद्रतळावर साचणारे POP आणि रासायनिक रंग
POP मूर्ती पाण्यात न विरघळल्यामुळे त्या समुद्रतळावर स्थिरावतात. यावर वापरलेले कृत्रिम रंग, गोंद आणि वार्निश हळूहळू पाण्यात मिसळतात.
हे रसायन समुद्रातील अन्नसाखळीत प्रवेश करतात. लहान जलचर प्राणी हे घटक ग्रहण करतात, नंतर तेच प्राणी मोठ्या माशांचे अन्न बनतात, आणि अखेरीस हा विषारी घटक मानवाच्या शरीरात पोहोचतो.
समुद्री जैवविविधतेवर होणारे दीर्घकालीन परिणाम
समुद्रातील जैवविविधता ही अत्यंत संवेदनशील आणि परस्परावलंबी असते. गणेश विसर्जनामुळे होणारे प्रदूषण या संपूर्ण साखळीवर विपरीत परिणाम करते.
मासे आणि जलचर प्राणी
रासायनिक रंग आणि POP च्या कणांमुळे माशांच्या श्वसन प्रक्रियेत अडथळा येतो. काही माशांच्या प्रजाती प्रदूषण सहन न करू शकल्याने किनाऱ्यापासून दूर निघून जातात किंवा मोठ्या प्रमाणावर मरतात.
- माशांच्या प्रजाती कमी होणे
- मत्स्य व्यवसायावर परिणाम
- किनारी भागातील रोजगार धोक्यात
कासव, डॉल्फिन आणि समुद्री सस्तन प्राणी
समुद्रात टाकलेले फुले, हार, प्लास्टिक आणि सजावटीचा कचरा कासव आणि डॉल्फिनसाठी प्राणघातक ठरतो.
अनेक वेळा हे प्राणी प्लास्टिकला अन्न समजून गिळतात, ज्यामुळे त्यांच्या पचनसंस्थेला इजा होते आणि मृत्यू होण्याचे प्रमाण वाढते.
प्रवाळ (Coral Reefs) वर परिणाम
प्रवाळ ही समुद्राची फुफ्फुसे मानली जातात. POP आणि रासायनिक घटक प्रवाळांच्या वाढीस अडथळा निर्माण करतात.
प्रवाळ नष्ट झाल्यास, समुद्रातील संपूर्ण जैवसाखळी कोलमडून पडण्याचा धोका निर्माण होतो.
मानवाच्या आरोग्यावर होणारे गंभीर परिणाम
समुद्रातील प्रदूषणाचा परिणाम अप्रत्यक्षपणे मानवाच्या आरोग्यावर होतो. प्रदूषित समुद्रातील मासे जेव्हा अन्न म्हणून वापरले जातात, तेव्हा विषारी घटक शरीरात प्रवेश करतात.
हेच प्रदूषित मासे शेवटी आपल्या कुटुंबाच्या ताटात येतात, आणि इथूनच आरोग्याचा प्रश्न सुरू होतो.दीर्घकाळ अशा अन्नाचे सेवन केल्यास यकृत विकार, मूत्रपिंडाचे आजार, हार्मोनल असंतुलन आणि कर्करोगाचा धोका वाढतो.
किनारी भागातील लोकांवरील परिणाम
समुद्रात विसर्जनानंतर किनाऱ्यांवर साचलेला कचरा सडण्यास सुरुवात करतो. यामुळे दुर्गंधी, डासांचे प्रमाण आणि संसर्गजन्य आजार वाढतात.
मुंबई, ठाणे, रायगडसारख्या भागांमध्ये विसर्जनानंतर काही दिवसांतच त्वचारोग आणि श्वसन विकारांची प्रकरणे वाढल्याचे आढळून आले आहे.
समुद्र प्रदूषणाचा आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम
समुद्र प्रदूषणामुळे मत्स्य व्यवसायाला मोठा फटका बसतो. मासे कमी मिळाल्यामुळे मच्छीमारांचे उत्पन्न घटते.
पर्यटनावरही याचा परिणाम होतो. प्रदूषित किनारे पर्यटकांना आकर्षित करत नाहीत, यामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेचे नुकसान होते.
समुद्र स्वच्छतेसाठी प्रशासनाला कोट्यवधी रुपये खर्च करावे लागतात. हा खर्च टाळता आला असता, जर सुरुवातीपासूनच पर्यावरणपूरक उपाय अवलंबले गेले असते.
सरकारचे नियम आणि धोरणे
गणेश विसर्जनामुळे होणाऱ्या प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी सरकारने काही महत्त्वाचे नियम आखले आहेत:
- POP मूर्ती बंदी: काही राज्यांमध्ये POP मूर्ती बनवणे आणि विसर्जन करणे पूर्णपणे बंद केले आहे.
- कृत्रिम तलाव तयार करणे: सार्वजनिक गणेश मंडळांना आणि नागरिकांना कृत्रिम तलावात विसर्जन करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जाते.
- जनजागृती मोहिमाः शाळा, महाविद्यालय आणि स्थानिक मंडळांमध्ये पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाची माहिती दिली जाते.
- स्वच्छता मोहीम: विसर्जनानंतर स्वच्छता मोहिमेत नागरिकांना सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते.
पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव: Step-by-Step Guide
- शाडू माती मूर्ती वापरा: या मूर्ती पाण्यात सहज विरघळतात आणि पर्यावरणास हानी पोहोचवत नाहीत.
- घरगुती विसर्जन: छोटे पाण्याचे पात्र वापरून घरच्या अंगणात विसर्जन करा.
- थर्माकोल व प्लास्टिक टाळा: सजावटीसाठी नैसर्गिक साहित्य वापरा.
- कचरा व्यवस्थापन: विसर्जनानंतर आलेला कचरा योग्य प्रकारे संकलित करा आणि पुन्हा वापरायोग्य वस्तू वेगळ्या करा.
- जनजागृती करा: मित्र, नातेवाईक आणि समाजाला पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाचे फायदे समजवा.
लोकांच्या अनुभवातून बदल
पुण्यातील एका रहिवाशाने गेल्या वर्षी शाडू मूर्ती वापरण्याचा निर्णय घेतला. घरगुती पाण्याच्या पात्रात विसर्जन केल्यामुळे त्यांना गणपतीबाप्पाच्या आराधनेचा अधिक समाधानाचा अनुभव आला. त्याचवेळी, त्यांचे पाणी प्रदूषित झाले नाही आणि घराच्या आजूबाजूचा परिसर स्वच्छ राहिला.
अशा छोट्या पावलांनी मोठा बदल घडू शकतो. गणेशोत्सव फक्त धार्मिक नाही, तर सामाजिक जबाबदारीचे प्रतीक असायला हवे.
निष्कर्ष
गणेशोत्सव श्रद्धेचा सण आहे, पण पर्यावरणाची काळजी घेणे हीसुद्धा आपल्या श्रद्धेचीच एक बाजू आहे. जर आपण पर्यावरणपूरक पद्धती अवलंबल्या, तर भविष्यातील पिढ्यांसाठी शुद्ध नद्या आणि स्वच्छ समुद्र हेच गणपतीबाप्पाचे आशीर्वाद ठरतील.
आपण ठरवलं तर बदल शक्य आहे. यंदा थोडा तरी पर्यावरणपूरक निर्णय घेतला, तर पुढच्या पिढीसाठी मोठा फरक पडू शकतो.शाडू मूर्ती, कृत्रिम तलाव, आणि स्वच्छता मोहिमेच्या माध्यमातून आपण पर्यावरण आणि श्रद्धा यांचा सुंदर संगम साधू शकतो.
संबंधित लेख
- मुंबईतील पावसामुळे वाहतूक कोंडी अपडेट 2025
- कुली रिव्ह्यू – जुनी झलक पण स्क्रिप्ट कमजोर
- दादर कबूतरखाना बंदीवर न्यायालयाचा निर्णय
- Box Office Update 2025
लेबल: Festival, Ganesh visarjan
© 2025 Khabretaza. सर्व हक्क राखीव.
Join WhatsApp Group
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा